Zabijanie bakterii w 99,9% — ten napis znam na pamięć, bo przez lata widziałem go na każdej butelce, która przeszła przez magazyn mojej firmy. I przez lata nie zadałem sobie prostego pytania: co z tym jednym promilem? Dlaczego nikt, ani w drogerii, ani w hurtowni z chemią profesjonalną, nie napisze po prostu „100%”? Kiedy w końcu to sprawdziłem, okazało się, że odpowiedź nie ma nic wspólnego z marketingiem. To czysta matematyka, i to taka, którą da się wytłumaczyć na kropkach.
To 0,1% nie daje mi spokoju
Zacznijmy od tego, czym w ogóle jest środek dezynfekujący. To substancja, która ma zabić albo unieszkodliwić drobnoustroje — bakterie, wirusy, grzyby — na przedmiotach i powierzchniach. W środku jest zwykle alkohol, związek chloru, nadtlenek wodoru albo któryś z czwartorzędowych związków amoniowych. Różnią się mechanizmem, ale mają jedną wspólną cechę, która wszystko tłumaczy: żaden z nich nie działa natychmiast i żaden nie działa „na wszystkich naraz”.
Napis „99,9%” nie jest więc obietnicą, że po spryskaniu zostanie jedna bakteria na tysiąc. To wynik testu. Ktoś w laboratorium naniósł na płytkę znaną liczbę bakterii, polał je środkiem, odczekał tyle, ile mówi etykieta, i policzył, ile przeżyło. A bakterie giną w dość szczególny sposób — dlatego mikrobiolodzy w ogóle nie mówią o procentach. Mówią o logach.
Zabijanie bakterii to nie wyłącznik, tylko ściemniacz
Każdy wie, że bakterie mnożą się wykładniczo. Sto bakterii, które dzielą się co godzinę, po dobie daje półtora miliarda — to ten przykład z podstawówki, przez który nikt nie zostawia kurczaka na blacie na noc. Mniej osób wie, że zabijanie bakterii wygląda dokładnie tak samo, tylko w drugą stronę.
Wyobraźmy sobie środek, który w ciągu minuty zabija 90% tego, co jest na powierzchni. Po pierwszej minucie zostaje 10%. Po drugiej — 10% z tych 10%, czyli 1%. Po trzeciej 0,1%. Po czwartej 0,01%. Za każdym razem znika dziewięć dziesiątych tego, co jeszcze było. I za każdym razem coś zostaje. Zawsze.
Mikrobiolodzy nazywają to redukcją logarytmiczną i liczą ją w logach — jeden log to jedno zero mniej:
| Redukcja | Ile przeżyje | Co jest napisane na butelce |
|---|---|---|
| 1 log | 10% | „zabija 90%” |
| 2 log | 1% | „zabija 99%” |
| 3 log | 0,1% | „zabija 99,9%” |
| 4 log | 0,01% | „zabija 99,99%” |
| 5 log | 0,001% | „zabija 99,999%” |
I teraz najważniejsze. Jeśli coś maleje w ten sposób — za każdym krokiem dzielone przez dziesięć — to nigdy nie dojdzie do zera. Można zmierzyć, że zostało 0,1%. Można zmierzyć 0,001%. Nie da się zmierzyć, że nie zostało nic, bo „nic” nie jest wynikiem pomiaru. Dlatego uczciwy producent nie napisze „100%”. Nie dlatego, że jego środek jest słaby, tylko dlatego, że takiej liczby po prostu nie ma skąd wziąć. Ja, zanim to zrozumiałem, byłem przekonany, że to jakiś prawny wybieg.
Sto bakterii, miliard bakterii i ta sama butelka
Tu jest moment, w którym cała ta matematyka zaczyna mieć znaczenie dla kogoś, kto sprząta zawodowo.
Mamy dwa blaty. Na pierwszym jest sto bakterii. Na drugim miliard — a tyle naprawdę potrafi być na mokrej gąbce albo na desce po mięsie, to nie jest liczba z sufitu. Pryskamy oba tym samym środkiem „99,9%” i czekamy tyle, ile każe etykieta.
Na pierwszym blacie z setki zostaje jedna dziesiąta bakterii, czyli w praktyce nic. Blat jest czysty. Na drugim 0,1% z miliarda to milion żywych bakterii. Milion. Ten sam płyn, ten sam czas, ten sam procent — i jeden blat jest czysty, a drugi nadal brudny.
Z tego wynika rzecz, którą starsi pracownicy w mojej firmie wiedzieli zawsze, choć nie umieli jej uzasadnić: najpierw się myje, dopiero potem dezynfekuje. Mycie zdejmuje z powierzchni większość brudu i bakterii po prostu mechanicznie, szmatką i wodą. Dezynfekcja dobija resztę. I jest różnica, czy ta reszta to tysiąc, czy miliard.
Zabijanie bakterii według norm EN – czyli co producent musi udowodnić
W Europie nie można napisać na etykiecie, co się chce. Żeby środek mógł nazywać się bakteriobójczym, musi przejść testy według norm EN, a każda z nich mówi dokładnie, ile logów trzeba „zdjąć” i w jakim czasie. Kilka, na które warto zwracać uwagę przy zakupie chemii:
- EN 1276 — test w zawiesinie, bakterie. Wymagana redukcja 5 log, czyli 99,999%, w 5 minut. Robi się go w warunkach czystych i brudnych, czyli z dodatkiem substancji organicznej udającej resztki jedzenia.
- EN 13697 — ten sam pomysł, ale na powierzchni, nie w probówce. Wymagane 4 log. To test bliższy temu, co dzieje się na prawdziwym blacie.
- EN 14476 — wirusy, 4 log w zadanym czasie.
- EN 1650 i EN 13624 — grzyby i drożdże, też 4 log.
Czyli środek z deklaracją „zgodny z EN 1276” nie zabija w laboratorium 99,9%, tylko 99,999% — dwa zera więcej niż napis z drogerii. Różnica nie jest w chemii, tylko w tym, co wpisano do testu: jaki szczep, ile minut, jaka temperatura, czy był brud. I właśnie dlatego na profesjonalnej chemii zawsze jest czas kontaktu, na przykład „5 min”, a nie goły procent. Procent bez czasu nic nie znaczy.
Gdzie zabijanie bakterii idzie nie tak
Laboratorium jest przewidywalne. Kuchnia w restauracji o 23:40 — nie. Z własnego doświadczenia wiem, że zabijanie bakterii w praktyce psuje się zwykle w jednym z kilku miejsc, i rzadko ma to związek z marką środka.
Najczęściej to czas kontaktu. Etykieta mówi pięć minut, a ściereczka wjeżdża po dwudziestu sekundach, bo pracownik ma jeszcze trzy pomieszczenia. Środek zdjął wtedy może jeden log zamiast pięciu. Powierzchnia ma być mokra przez cały zadany czas; jeśli wyschła wcześniej, trzeba spryskać jeszcze raz.
Drugie miejsce to brud. Tłuszcz, białko, resztki jedzenia reagują z substancją czynną, zanim ta dotrze do bakterii — chemia dosłownie „zużywa się” na brudzie. Stąd ta kolejność: myjesz, potem dezynfekujesz. Nigdy odwrotnie i nigdy „dwa w jednym” na mocno zabrudzonej powierzchni.
Trzecie to stężenie. Koncentrat rozcieńczany na oko daje raz za słaby roztwór, który nie zabija, a raz za mocny, który niszczy powierzchnię i kosztuje fortunę. Pisałem o tym osobno w tekście o systemie dozowania chemii w firmie sprzątającej — tam są liczby.
Dochodzi temperatura (w zimnym magazynie reakcje chemiczne idą wolniej) i materiał powierzchni: porowaty blat, popękana fuga czy chropowata guma chronią bakterie w szczelinach, do których płyn nie dociera.
I wreszcie biofilm, czyli temat, o którym mało kto mówi, a który odpowiada za większość „uparcie śmierdzących” odpływów. Bakterie, które zdążyły zbudować na powierzchni śluzową warstwę ochronną, są wielokrotnie odporniejsze niż te same bakterie pływające luzem. Na biofilm nie pomoże mocniejszy środek — pomoże szczotka, a dopiero potem środek. Dobrze to widać w myciu w gastronomii, gdzie tłuszcz i biofilm idą zwykle w parze.
Czy w ogóle warto się tym przejmować
Tym jednym promilem? Zwykle nie. Zabijanie bakterii do zera, czyli sterylność, nie jest celem dezynfekcji w biurze, szkole ani w restauracji. Sterylność jest potrzebna na sali operacyjnej i osiąga się ją zupełnie inaczej — parą pod ciśnieniem, gazem, promieniowaniem. Na blacie celem jest zbicie liczby drobnoustrojów do poziomu, przy którym ryzyko zakażenia jest małe. Z miliarda do miliona to wciąż dużo. Z tysiąca do jednej to już bezpieczna powierzchnia.
Jest jeszcze jedna rzecz, o której łatwo zapomnieć, kiedy człowiek patrzy na butelki. Zabijanie bakterii na powierzchni to jedno ogniwo. Drugie, często ważniejsze, to ręce, bo to one przenoszą bakterie z blatu na klamkę i z klamki na twarz. Najlepsza chemia na stole nie pomoże, jeśli kucharz nie umył rąk po wyjściu z toalety.
Co bym zmienił u siebie w firmie, gdybym to wiedział wcześniej
Kilka rzeczy. Pytałbym dostawcę nie o to, „ile procent zabija”, tylko o normę i czas kontaktu — EN 1276, EN 13697, ile minut — bo to z tego wynika, jak środek zadziała u klienta, a nie z napisu na froncie. Wpisałbym kolejność „myj, potem dezynfekuj” do karty każdego obiektu i powtarzał ją na szkoleniach częściej niż nazwy produktów. Doliczyłbym czas kontaktu do wyceny, bo pięć minut czekania na mokry blat to pięć minut pracy, które ktoś musi zapłacić, a dziś najczęściej płaci za nie pracownik własnym pośpiechem. I raz na jakiś czas sprawdzałbym odpływy i uszczelki w kuchniach i toaletach pod kątem biofilmu — bo jeśli tam jest, to zmiana chemii nic nie da, a szczotka tak.
Źródła: The Conversation, „Why do disinfectants only kill 99.9% of germs? Here’s the science” (theconversation.com, CC BY-ND); normy PN-EN 1276, PN-EN 13697, PN-EN 14476, PN-EN 1650 (Polski Komitet Normalizacyjny); ECDC/WHO — zalecenia dotyczące dezynfekcji powierzchni i higieny rąk.
Zapisz się na nasz newsletter!
